زندگانی، روحیات و خدمات پدرم دکتر علیمراد داودی
نویسنده مرجان داودی
این نوشته شرح مختصری است متأثر از صحبت ضبط شده ام در کنفرانس لندن تحت عنوان زندگانی، روحیات و خدمات پدرم دکتر علیمراد داودی شرح رسایی از شجرهٔ خانوادگی دکتر علیمراد داودی در مقدمه کتاب آیین بهائی که به اهتمام جناب وحید رأفتی تهیه و تنظیم شده در دسترس احبا می باشد. اجازه بفرمایید من بدون ورود به جزئیات و تکرار اسامی و تواریخ فقط به سال تولد پدرم اشاره کنم که سنه ۱۳۰۰ هجری است و مختصری از برداشت خودم و تجربه شخصی ام را تنها به عنوان شاهد نزدیکی از شخصیت خصوصی و خانوادگی پدرم برایتان شرح دهم.
برای شروع این صحبت بهترین راه این است که مختصری از نقش و شخصیت مادر بزرگم (بلقیس ملقب به امیرزاده خانوم) شرح داده شود. به راحتی می توان گفت که علیمراد داودی بهترین معلم ایثار و ایمان را از اوان کودکی داشت. پدر را در سن ۹ سالگی از دست داد و مادر در نهایت سختی و وجود مشکلات مالی که اکثراً به علت مؤمن شدن به امر بهائی متحمل بود، سه فرزند خود را به تنهایی رشد داد. علیمراد بزرگ‌ترین و تنها فرزند ذکور او بود. بجز یک قریه به نام شمس آباد واقع در خلخال آذربایجان که به عنوان جهیزیه قبل از مؤمن شدن به مادر بزرگم به هدیه رسیده بود، وی از تنام دارائی موروثی (اموال دیگری که می توانست از خانواده وابسته به امیرزادگان قاجار صاحب شود) بعد از ایمان به امر مبارک محروم شد. زنی بسیار مهربان، فداکار، مؤمن و ادیب بود. مرتباً آثار مبارکه را مطالعه می نمود و در تمام رفتار و روحیات آثار عشق به مولای محبوبش حضرت عبدالبها منعکس بود.
علیمراد از کودکی روحیه ای گوشه گیر و آرام داشت. این امر تا حدود زیادی باعث نگرانی مادرش بود. چنانچه در بسیاری موارد غیر معمولی به نظر می آمد. به علت فضای غنی مطالعه و تحقیقی که روش زندگی مادرش در خانه فراهم آورده بود علیمراد، از اوان کودکی، ساعات کودکی و گوشه نشینی خود را صرفاً به مطالعه می گذراند.
خودش معتقد بود که چون گوشه گیر بودم و خصوصاً چون با مردم نمی جوشیدم مطالعه در واقع برای من یک پناهگاه بود. علیمراد پناهگاه خود را مطالعه و صرفاً مطالعه برگزید، عادتی. که برای یک عمر بهمراه داشت. می توانم با اطمینان بگویم این انتخاب تا حدود بسیار ی متأثر از شخصیت و منش مادر بزرگوارش بود و البته فضای پر مهر و سرشار از فرصت تعمق و تحقیقی که برای فرزندش فراهم آورده بود.
امیرزاده خانوم بجز تحمل مشکلات شدید مالی بعد از محروم شدن از میراث خانوادگی قاجار، متحمل توهینات و تعصبات مداوم روزمره از طرف اهالی محلی بود که مجبور به زندگی در آن شده بود. چنانچه اهل فامیل و دوستانش حکایت می کنند بچه های محل تقریباً هر روزه سنگ به طرفش پرتاب می کردند و فریاد می زدند و می خندیدند که امیرزاده گدا شده. علیمراد پس از اخذ دیپلم و سپس مدرک لیسانس از دانشسرای تربیت معلم شغل دبیری را آغاز کرد. همیشه (لا اقل در دوره جوانی) علاقه‌مند به ادامه تحصیل در رشته حقوق بود ولی به علت عدم امکانات مالی و محدودیت اقامتی تعلیم و تربیت و ادبیات فارسی رشته تخصصی اش شد و شغل دبیری را برگزید. شغل فرهنگی خود را از سنندج و زنجان شروع کرد و در سن سی و یک سالگی در زنجان با مادرم که از شاگردان دبیرستانش بود آشنا شد. عاشق دختری شد که کاملاً روحیه ای متفاوت بلکه مخالف با خودش داشت. فرضیه روانشناسی در مورد اینکه چطور و چرا دو روحیه و شخصیت کاملاً متفاوت می توانند همدیگر را جذب نموده و مکمل هم باشند، حقیقتاً در مورد داستان عشق و ازدواج پدر و مادرم صدق می کند. دختری که پدرم انتخاب کرد، در حقیقت دختری که سرنوشت برایش انتخاب کرد، دختری بسیار اجتماعی و زنده دل، شاداب و مسلمان، دختری که اهداف مالی و پیشرفت های شغلی مثل بسیاری از زنان دیگر برایش ارزنده و پر اهمیت می نمود. او شاید از همان روز های نخستین آشنایی با علیمراد می دانست که زندگی بعد از ازدواج با چنین شخصی می تواند بسیار دور از ایده آل های همیشگی اش باشد. شرح داستان این عشق و دلدادگی بهتر است از زبان مادرم بشنویم. او خودش ویژگی های آن را زیباتر و دقیق تر توضیح خواهد داد، ولی آنچه بیشتر حائز اهمیت است و می تواند مورد توجه و دقت قرار گیرد، اینست که در پس پرده این شخصیت محکم و آرام و این منطق استادانه و کاملاً مطابق با ضوابط قابل قبول زمان خود، علیمراد قلبی حساس و نفس و روحی متأثر از زیبائی یک عشق غیر قابل انطباق با توقع اطرافیانش در سینه داشت. قلبی که پس از این تجربهٔ عشق و ازدواج و بعد از
گذراندن دورهٔ بسیار کوتاه جوانی اش منحصراً معطوف به اهداف روحانیش کرد. وی توانست با تمرین کافی، روح و هدف و حیاتش را که هیچ چیز جز خدمت به امر مبارک نبود، مقدم بر تمام اهداف عقلائی، اجتماعی و مالی بداند. امتحانات مفصلی را در این زمینه گذراند چه که نبوغ سرشارش در نویسندگی و نطق، شرایط جذاب و پر منفعتی را در دنیای خارج از امر برایش فراهم می آورد. اگر لحظه ای به منطق انسانی و عقل ظاهری اش اجازهٔ قد علم داشتن می داد، به بسیاری دستیابی ها و موقعیتهای عالی شغلی می توانست به
زندگانی، روحیات و خدمات پدرم دکتر علیمراد داودی
نویسنده مرجان داودی
این نوشته شرح مختصری است متأثر از صحبت ضبط شده ام در کنفرانس لندن تحت عنوان زندگانی، روحیات و خدمات پدرم دکتر علیمراد داودی
شرح رسایی از شجرهٔ خانوادگی دکتر علیمراد داودی در مقدمه کتاب آیین بهائی که به اهتمام جناب وحید رأفتی تهیه و تنظیم شده در دسترس احبا می باشد. اجازه بفرمایید من بدون ورود به جزئیات و تکرار اسامی و تواریخ فقط به سال تولد پدرم اشاره کنم که سنه ۱۳۰۰ هجری است و مختصری از برداشت خودم و تجربه شخصی ام را تنها به عنوان شاهد نزدیکی از شخصیت خصوصی و خانوادگی پدرم برایتان شرح دهم.
برای شروع این صحبت بهترین راه این است که مختصری از نقش و شخصیت مادر بزرگم (بلقیس ملقب به امیرزاده خانوم) شرح داده شود. به راحتی می توان گفت که علیمراد داودی بهترین معلم ایثار و ایمان را از اوان کودکی داشت. پدر را در سن ۹ سالگی از دست داد و مادر در نهایت سختی و وجود مشکلات مالی که اکثراً به علت مؤمن شدن به امر بهائی متحمل بود، سه فرزند خود را به تنهایی رشد داد. علیمراد بزرگ‌ترین و تنها فرزند ذکور او بود. بجز یک قریه به نام شمس آباد واقع در خلخال آذربایجان که به عنوان جهیزیه قبل از مؤمن شدن به مادر بزرگم به هدیه رسیده بود، وی از تمام دارائی موروثی (اموال دیگری که می توانست از خانواده وابسته به امیرزادگان قاجار صاحب شود) بعد از ایمان به امر مبارک محروم شد. زنی بسیار مهربان، فداکار، مؤمن و ادیب بود. مرتباً آثار مبارکه را مطالعه می نمود و در تمام رفتار و روحیات آثار عشق به مولای محبوبش حضرت عبدالبها منعکس بود.
علیمراد از کودکی روحیه ای گوشه گیر و آرام داشت. این امر تا حدود زیادی باعث نگرانی مادرش بود. چنانچه در بسیاری موارد غیر معمولی به نظر می آمد. به علت فضای غنی مطالعه و تحقیقی که روش زندگی مادرش در خانه فراهم آورده بود علیمراد، از اوان کودکی، ساعات کودکی و گوشه نشینی خود را صرفاً به مطالعه می گذراند.
خودش معتقد بود که چون گوشه گیر بودم و خصوصاً چون با مردم نمی جوشیدم مطالعه در واقع برای من یک پناهگاه بود. علیمراد پناهگاه خود را مطالعه و صرفاً مطالعه برگزید، عادتی. که برای یک عمر بهمراه داشت. می توانم با اطمینان بگویم این انتخاب تا حدود بسیار ی متأثر از شخصیت و منش مادر بزرگوارش بود و البته فضای پر مهر و سرشار از فرصت تعمق و تحقیقی که برای فرزندش فراهم آورده بود.
امیرزاده خانوم بجز تحمل مشکلات شدید مالی بعد از محروم شدن از میراث خانوادگی قاجار، متحمل توهینات و تعصبات مداوم روزمره از طرف اهالی محلی بود که مجبور به زندگی در آن شده بود. چنانچه اهل فامیل و دوستانش حکایت می کنند بچه های محل تقریباً هر روزه سنگ به طرفش پرتاب می کردند و فریاد می زدند و می خندیدند که امیرزاده گدا شده. علیمراد پس از اخذ دیپلم و سپس مدرک لیسانس از دانشسرای تربیت معلم شغل دبیری را آغاز کرد. همیشه (لا اقل در دوره جوانی) علاقه‌مند به ادامه تحصیل در رشته حقوق بود ولی به علت عدم امکانات مالی و محدودیت اقامتی تعلیم و تربیت و ادبیات فارسی رشته تخصصی اش شد و شغل دبیری را برگزید. شغل فرهنگی خود را از سنندج و زنجان شروع کرد و در سن سی و یک سالگی در زنجان با مادرم که از شاگردان دبیرستانش بود آشنا شد. عاشق دختری شد که کاملاً روحیه ای متفاوت بلکه مخالف با خودش داشت. فرضیه روانشناسی در مورد اینکه چطور و چرا دو روحیه و شخصیت کاملاً متفاوت می توانند همدیگر را جذب نموده و مکمل هم باشند، حقیقتاً در مورد داستان عشق و ازدواج پدر و مادرم صدق می کند. دختری که پدرم انتخاب کرد، در حقیقت دختری که سرنوشت برایش انتخاب کرد، دختری بسیار اجتماعی و زنده دل، شاداب و مسلمان، دختری که اهداف مالی و پیشرفت های شغلی مثل بسیاری از زنان دیگر برایش ارزنده و پر اهمیت می نمود. او شاید از همان روز های نخستین آشنایی با علیمراد می دانست که زندگی بعد از ازدواج با چنین شخصی می تواند بسیار دور از ایده آل های همیشگی اش باشد. شرح داستان این عشق و دلدادگی بهتر است از زبان مادرم بشنویم. او خودش ویژگی های آن را زیباتر و دقیق تر توضیح خواهد داد، ولی آنچه بیشتر حائز اهمیت است و می تواند مورد توجه و دقت قرار گیرد، اینست که در پس پرده این شخصیت محکم و آرام و این منطق استادانه و کاملاً مطابق با ضوابط قابل قبول زمان خود، علیمراد قلبی حساس و نفس و روحی متأثر از زیبائی یک عشق غیر قابل انطباق با توقع اطرافیانش در سینه داشت. قلبی که پس از این تجربهٔ عشق و ازدواج و بعد از گذراندن دورهٔ بسیار کوتاه جوانی اش منحصراً معطوف به اهداف روحانیش کرد. وی توانست با تمرین کافی، روح و هدف و حیاتش را که هیچ چیز جز خدمت به امر مبارک نبود، مقدم بر تمام اهداف عقلائی، اجتماعی و مالی بداند. امتحانات مفصلی را در این زمینه گذراند چه که نبوغ سرشارش در نویسندگی و نطق، شرایط جذاب و پر منفعتی را در دنیای خارج از امر برایش فراهم می آورد. اگر لحظه ای به منطق انسانی و عقل ظاهری اش اجازهٔ قد علم داشتن می داد، به بسیاری دستیابی ها و موقعیتهای عالی شغلی می توانست به راحتی نائل آید و جوابگوی خواسته های طبیعی و مداوم اطرافیان و بخصوص خانواده اش گردد. فقط کافی بود تا پیشنهادات مشاغل مدیریت در امور آموزشی را بپذیرد و در مراسم رسمی اهدای جوائزی که برای کتاب هایش از طرف دفتر سلطنتی شاه وقت برگزار می شد، شرکت جوید. توضیحش، برای افراد خانواده و همسرش این بود که، از من در حد طبیعت خاص خودم و منطبق با اهداف روحانیم متوقع باشید. توضیحی که هیچگاه قابل قبول و قابل درک برای اکثر ما نبود، ولی بسیار محکم و مصمم فقط و فقط در مسیر اهداف والایش قدم برمی داشت و به احدی اجازهٔ تغییر یا تأثیر ابداً نمی داد. ادامه این مسیر و پافشاری در این رأی احساس درد عمیقی را (آنچه که ما از معنی درد در زندگی انسانی سراغ داریم) در دقایق زندگی روزمره اش بهمراه داشت. داستان زندگی پدرم مرا در بسیاری موارد بیاد افسانه مرغ خار می اندازد. پرنده ای که خود را به خار گل می کشد تا آوازی زیبا بخواند. درد حاصل از این زخم، زیبائی آوازش را آنچنان باعث می شود که همه را محظوظ و مجذوب می دارد. بالاخره در آخر حیاتش آن قدر خود را به خار گل می کشد تا بمیرد. می میرد ولی زیباترین آواز زندگیش را در لحظات آخر حیاتش می خواند. شاید توضیح این متن جوابی باشد برای بسیاری کسانی که کیفیتی مخصوص در زیبایی و عمق کلام و قلم دکتر دکتر داودی می بینند. زیبایی قلمی که روزهای آخر حیاتش به والاترین حد خود رسید.
[بعد از ازدواج و داشتن پنج فرزند در زندگی پر مسئولیت و پر مشغله خانوادگیش را به همراه انجام خدمات وسیع امری در زمینه های مختلف تحقیقی، نویسندگی، ایراد خطبه و عضویت در جلسات و محافل محلی پی گرفت.
شرح مفصلی از جزئیات این خدمات در مقدمه کتاب انسان در آئین بهائی درج شده است. همزمان با این مشاغل و مسئولیت های وسیع و خدمات امری به اصرار مادرم تصمیم به ادامه تحصیلات و اخذ مدرک دکترای فلسفه گرفت. این امر چنانچه خود همیشه اذعان داشت و به این علت سپاسگزار مادرم بود، فقط و فقط با اصرار مداوم مادرم به تحقق پیوست والا گرفتن مدرک تحصیلی و بازگشت به دانشگاه و ادامهٔ تحصیلات در هیچ گوشه ای از ذهن مشغول به جوابگویی خواسته های اقتصادی زندگی و قلب متوجه به اهداف امری اش، جایی نداشت. در اولین دورهٔ افتتاح بخش دکترای فلسفه در دانشگاه طهران، جزء اولین گروه دانشجویان انتخاب شد. وی به عنوان نخستین دانشجوی موفق به اخذ دکترای فلسفه در ایران به شمار آمد. البته به علت مطالعات عمیق و وسیع یک عمرش گذراندن امتحانات و نگارش دانشنامه اش (کتاب عقل در حکمت مشاء) برایش امر معضلی نبود. پس از آن تدریس در رشتهٔ فلسفه را در دانشگاه طهران آغاز کرد. در بعضی نوشته های مربوط به شرح حال پدرم مطلبی در مورد سفر یک ساله به فرانسه بعد از اخذ دکترا ذکر شده، این مطلب صحیح نیست. امکان رفتن به این سفر تحقیقی برای اخذ کرسی استادی در دانشگاه برای ایشان با شرایط خوبی وجود داشت ولی به علت مشکلات مالی و عدم آمادگی مادرم در گذراندن امور زندگی و ادارهٔ مسئولیت های مربوط به پنج فرزند، پدرم از رفتن به این سفر چشم پوشید. آنچه که باعث تعجب همه دوستانی که از علم و احاطه او به زبان فرانسه مطلع هستند، همیشه بوده است، این است که چگونه بدون گذراندن روزی در یک کشور فرانسه زبان آن چنان با مهارت و استادی کتب فلسفی فرانسوی را به زبان فارسی ترجمه می نمود که موفق به اخذ چندین جایزه ملی به عنوان بهترین مترجم فلسفی سال شد. این کتب حتی تا به امروز به عنوان کتب درسی و مراجع فلسفی برای دانشجویان دکترای فلسفه در دانشگاه های ایران تدریس می شود.
پدرم در سال ۱۳۱ بدیع به عضویت محفل مقدس روحانی ملی ایران نائل آمد، از زمانی که منشی محفل ملی ایران شد، شبی را یاد ندارم که پدرم از دفتر محفل ملی زودتر از دوازده نیمه شب برگشته باشد و این تقریباً داستان هر شب بود. مدت کوتاهی از این دوره را من در کلاس دکتر ریاض قدیمی نام نویسی کرده بودم. برای انجام تکالیف دبیرستان و خواندن دروس کلاس دکتر قدیمی زمان زیادی را می بایست صرف مطالعه می کردم به صورتی که خیلی از شب ها به اصطلاح روی کتابم بخواب می رفتم، دیگر عادت کرده بودم که پدرم اکثراً نیمه شب بعد از بازگشت از دفتر محفل به اتاقم که در طبقه اول منزلمان بود بیاید و مرا به طرف تختم هدایت کند. فکر می کنم برای او هم یک عادت شده بود. به یاد دارم یک روز با چه شوقی از این منظره صحبت کرد و توضیح داد چطور خستگی را از تنش بدر می نماید. منشی محفل بودن و اداره دفتر محفل ایران در آن زمان کار تمام وقت دشواری بود. برای کسی که مسئولیت اداره زندگی پنج فرزند را داشت، استاد تمام وقت دانشگاه بود و مطالعات و تحقیقات، تألیفات و ایراد سخنرانی جزء لاینفک زندگی روز مره اش بود. استراحت تقریباً محال بنظر می رسید، نمی دانم چگونه، ولی پدرم سال ها تمام این امور را با هم عهده دار بود و انجامشان می داد، اصولاً منطقی این بوده است که افرادی که مسئولیت تمام وقت کارهای تشکیلاتی وسیعی چون منشیگری محافل ملی مناطق پر جمعیت را بعهده دارند، کار معمولی روزانه خود را ترک بگویند تا بتوانند از عهدهٔ این خدمت پر مشغلهٔ تشکیلاتی برآیند. همیشه پدرم به این مفتخر بود که کار تدریس و تحقیق دانشگاهی تنها ممر محدود درآمد زندگی خانواده اش را تأمین می نمود و انجام وظیفهٔ خطیر تشکیلاتی اش والاترین اهداف زندگیش را تشکیل می داد.
البته این واضح بود و خود بارها اذعان داشت که ترجیح وی در انجام خدمات امری، ادامهٔ تحقیقات و مطالعات، انجام و تصویب تألیفات و تدریس در کلاس های امری جامعه بود. صرف وقت بسیار برای انجام امور اداری و مدیریتی در دفتر محفل ملی، امری بود که حقیقتاً برای آن ساخته نشده بود.، ولی آنجا که داستان منافع جامعه بهائی و خدمت به احبایش، پیش می آمد، جای هیچ سؤالی و حرفی از خواستهٔ منطقی خودش باقی نمی گذاشت، سر تعظیم و تسلیم در انجام تصمیم محفل و خدمت به احبا به هر نحوی که به عهده اش گذاشته شده بود، همیشه داشت.
امری که در ساختار شخصیت ایمانی اش همیشه به چشم همه اطرافیانش می آمد و در نوشته هایش نیز واقعاً واضحاً منعکس بود اینست که با وجود انجام این همه مشاغل امری وقف اوقات بی شمار زندگانی در انجام اهداف آسمانیش باز احساس رضایت فردی و خوشنودی طبیعی از دستیابی های منتج از این مسیر خاص زندگی برایش وجود نداشت این خصلتی که حقیقتاً باید به قلم نویسنده ای توصیف شود که قادر به وصف مراحل عمیق و بسیار دقیق عشق و عرفان است. قطعاً از عهده من نوعی خارج است. همین بس که گفته شود، تواضع بی نهایت خاصش در قبال انجام وظایف امری و احساس عدم لیاقت در تکمیل اهداف عاشقانه اش، این خصلت را می توانست در وجودش باعث شده باشد.
به یاد می آورم سال ۱۹۷۷ بود به همراه خواهر بزرگم برای یک سفر تبلیغی به آفریقا نام نویسی کردیم قبل از عزیمت به آفریقا قرار بود به همراه اعضای دیگر تور برای سه روز به زیارت اماکن متبرکه حیفا برویم. پدرم از شنیدن داشتن برنامه زیارتی قبل از شروع سفر تبلیغی بسیار استقبال کرد و تشویقمان نمود که چقدر مؤثر خواهد بود و تا چه حد لذت خواهیم برد، از ایشان سؤال کردیم چرا خود شما تا به حال به حیفا سفر نکرده اید؟ بدون هیچ توضیح دیگری فقط جواب دادند:
به طواف کعبه رفتم به حرم رهم ندادند
که تو در برون چه کردی که درون خانه آیی
بسیار متأثر شدم کسی که یک عمر زندگی اش را وقف خدمت نموده چطور هنوز تا این حد شرمنده حق است؟ حدود ۱۶ سال داشتم در اعتاب مقدسه وقتی مناجات می خواندم عمیقاً به این صحنه فکر می کردم ظاهراً آثار تأثر آنقدر در من واضح بود که جناب فروتن در یکی از این روزها فرمودند : «مرجان چقدر محزون هستی؟ این جاییست که همه باید شاد باشند. بخصوص جوان ها شاداب تر و بشاش تر باید بشوند.» توضیح دادم که چه صحنه ای با پدر داشتم و پرسیدم «هیچ نمی فهمم چرا اینقدر به خودشان همیشه آزار و محرومیت می دهند؟» جناب فروتن فرمودند که« هیچ نگران نباش هر چقدر مقاومت کنند فایده ای نخواهد داشت به زودی خواهند آمد و بیشترین لذت را طی برنامه مخصوص تری خواهند برد. نمی دانستم دقیقاً منظور جناب فروتن چیست وقتشان را هم با سؤال بیشتر نخواستم بگیرم سال بعد برای برگزاری کانونشن بین المللی به همراه همهٔ اعضاء محفل ملی البته به اصرار ما همهٔ خانواده بالاخره این طلسم شکست و برای اولین بار در عمرش پدر به مسافرت خارج از کشور رفت. این سفر که قبل از شروع انقلاب اسلامی واقع شد. به نظر می آمد یکی از نادرترین مواقعی بود که در جهت لذت شخصی اش قدمی برداشت و پولی خرج کرد. همیشه با قناعت صرف زندگی کرد، تا آنچه که مال دنیا می اندوزد صرفاً در اختیار همسر و فرزندانش قرار دهد و به هر قیمتی و با تحمل هر نوع دردی، فقط و فقط برای شما عزیزان آوازی خوش بخواند و البته زیباترین آوازش را درست مثل مرغ خار روزهای آخر حیاتش خواند و قبل از شهادتش آخرین تألیفاتش را به جامعه مقاوم و ستمدیده بهایی بعد از انقلاب اسلامی تقدیم نمود.
آخرین ایام حیات دکتر داودی
روزهای آخر زندگی پدرم طبیعتاً همزمان با ایام سقوط شاه و ماه های اول تشکیل حکومت اسلامی در ایران بود. در سال ۱۳۵۷ در شروع حرکت انقلاب قبل از سقوط رسمی رژیم شاه پدرم به علت تهدیدات شدیدی که در دانشگاه متوجهش شده بود از طرف رؤسای دانشگاه توصیه شد که کلاس هایش را تعطیل کند و رؤسای دانشگاه طهران بلافاصله با بازنشستگی اش که از مدت ها پیش از آن جریان، داده بود و همیشه با مخالفت روبرو بود ، موافقت نمودند. پدرم در نهایت ذوق این توفیق اجباری را پذیرا شد. همیشه مثل این می نمود از کرسی استادیش و موقعیتش در دانشگاه هیچ چیز جز یک حقوق محدودی که فقط گذران زندگی خانواده اش باشد، نمی خواهد. هدف و دیدگاهش حتی از انجام تحقیقات علمی و فلسفی همیشه چیز دیگری بود . به هر حال این امر باعث شد که مدت طولانی از وقت روزانه اش را در منزل بگذراند ، چه که مؤسسات وابسته به امر و بخصوص دفتر محفل ملی نیز یک به یک تعطیل می شدندو دیگر وجود فیزیکی پدر در آن دفتر عملی نبود و همینطور شرکت در جلسات و کلاس های امری بسیار محدود شده بود. تقریباً همهٔ کارها و اقداماتش برای جامعهٔ امر از منزل انجام می شد. عده ای از دانشجویان با اضطراب برایش خبری آوردند که بر در و دیوار دانشگاه با خطوط بزرگ و خوانا نوشته شده است، دکتر داودی بهائی ساواکی، مادرم آن روزها برای زایمان خواهر بزرگم به آمریکا رفته بود و مرتباً با شنیدن اخبار وحشت انگیز منعکس در خارج از کشور تلفن می زد. خواهرم مرتباً به پدر اصرار می کرد حتی اگر شده برای مدت کوتاهی و به جهت استراحت به آمریکا بروند. این توصیه ها تنها محدود به اهل فامیل نبود احبا و دوستان از دور و نزدیک حتی وقتی ایشان را در کوچه و خیابان به تصادف می دیدند، مرتباً تکرارش می کردند. عکس العمل پدر در جواب همهٔ عزیزانش بسیار خونسرد و آرام بود. گاه با متانت و وقار همیشگی اش گوینده را دعوت به آرامش و سکون می کرد و گاه که وقت بیشتری داشت و اصرار اطرافیان و بخصوص اهل خانواده اوج بیشتری می گرفت، توضیح می داد که احبا من را برای چنین روزی انتخاب کرده اند چگونه می توانم ترکشان کنم. سفری که اخیراً درست قبل از شلوغی انقلاب به یزد کرده بود بر ذهن و روحش تأثیری عمیق گذاشته بود. مثال از خلوص و عمق ایمان احبای ساکن در اطراف یزد می زد و توضیح می داد آیا آنها هم می توانند به آمریکا بروند؟ من چطور می توانم ترکشان کنم؟
در این دوره دو نوع تلفن به ایشان می شد یک سری تلفن های تهدید آمیزی بود که از طرف معاندین بخصوص از طرف فرقهٔ حجتیه که فعالیت های ضد بهائی داشتند به ایشان می شد. عکس العمل پدر در مکالمه با این عده بسیار خونسرد و آرام بود. بیشتر گوش می دادند و خیلی راحت و خونسرد در انتهای مکالمه گاهی جواب می دادند که آنچه را که علاقه و مأمور به آن هستید، انجام دهید. چه لزومی به این همه صحبت و مکالمه و تهدید است ؟ درست مثل این بود که چرا اینقدر وقت من را با این صحبت ها می گیرید، چیزی از متن مکالمات به ما نمی گفتند ولی از لبخند و خونسردی و بی اعتنائی شان کاملاً مشخص بود که این تلفن باید از طرف آن گروه باشد. سری دیگر از تلفن هایی که در این دوره به ایشان می شد مربوط به اتفاقات ناگوار و گاهی شوک آور بود که روز بروز در جامعهٔ امر در گوشه و کنار کشور اتفاق می افتاد آنچنان آثار اضطراب و درد از شنیدن یک به یک این خبرها بر چهره شان نقش می بست که فراموش نشدنی بود. دستشان در حالی که گوشی را گرفته بودند به شدت می لرزید . بخصوص خبر به آتش کشیده شدن منازل احبا در شیراز تمام وجودشان را بر هم ریخت. هیچ این مناظر را از خاطر نمی برم. عکس العملشان همیشه بلافاصله بود. بسیار سریع و توأم با اضطراب شدید و دردی عمیق با شروع به دادن خبر به مابقی اعضای محفل می کردند و بلافاصله مذاکره آغاز می شد و از ساحت محفل دستور می گرفتند یا به منابع کمکی موجود در جامعه زنگ می زدند و هر اقدامی که لازم بود به جریان می انداختند خوب به خاطر می آورم که اکثراً و بسیار سریع مشغول به نوشتن می شدند. نوشته هایی که در این دوره در دفاع از جامعه مظلوم بهائی خطاب به حکومت و یا در جواب معاندین امر تحریر شد و به عنوان زیباترین آواز دورهٔ آخر زندگیش به چاپ رسید، نوشته هایی که از اضطراب و درد عمیق این دوره مایه می گرفت. یکی از روانشناسان معاصر به نام «رولومی» تعریف نویی از نقش اضطراب و اثرش بر زندگی انسان نموده.
در کتابش … توضیح داده که چطور بر خلاف هدف بسیاری از روانشناسان کلینیکی امروزه که سعی دارند هر طور شده اضطراب را به قول معروف … را از مریض دور کنند یا کنترل نمایند، طبیب و مشاور روانی می بایست به خاطر داشته باشد که اضطراب در حقیقت دروازه ای است برای دستیابی به معنی زندگی. نقل انگلیسی آن از زبان خود رولومی این است:
رولومی باز در این کتاب اشاره می کند که اضطراب و درد ناشی از آن چطور خلاقیت و شهامت را ناشی می شود.
بعد مثالی از زندگی بتهون می آورد که چگونه زیباترین اثر موسیقی خود را آخر حیاتش در دردناک ترین دوره زندگیش خلق کرد.
خواندن این توضیح در این کتاب مرا کاملاً به یاد روزهای زندگی پدرم انداخت، این در حقیقت تشریح کامل و زیبائی از دقایقی بود که پدرم در آن دوره گذراند و نتایجی که بعد ها پس از ربوده شدنش شاهدش بودیم.
یکی از مهم‌ترین مشخصه های این دوره عجله ای بود که برای نوشتن داشت. شب ها روی پشت بام می خوابید و توضیحش این بود که خوابیدن روی پشت بام باعث بیداری صبح خیلی زودش می شود. با این کار مطمئن بود که با طلوع آفتاب بیدار می شود و بلافاصله تقریباً هر روز شروع به نوشتن می کرد.
عجله اش در انجام این کار باور نکردنی بود. مثل کسی که می دود تا به مقصدی مهم برسد. کاملاً می دانست که فرصت بسیار کوتاهی باقی مانده است. با تمام وجود با نیروئی غیر معمولی با کار تحریر مشغول می شد.
آن روزها چون مادرم در آمریکا بود مسئولیت کارهای منزل را به عهده داشتم.
یک روز که برای ضبط سخنرانی بیرون از منزل بودند میز تحریرشان را تمیز کردم وقتی که بازگشتند متوجه تغییر محل بعضی اوراقشان و وسایل روی میزشان شدند به من رو کرده گفتند خواهش می کنم دستمال گردگیری را دفعه بعد به خودم بده من خودم این کار را خواهم کرد متوجه شدم که وقتی را صرف گشتن و پیدا کردن این وسایل نمایند در حالی که می نوشتند برایشان مشکل آفرین است و از دست دادن ثانیه ای برایشان در آن روزها قابل قبول نبود. بجز مقالات و رسائلی که در جواب حکومت و در دفاع از جامعهٔ امر می بایست با سرعت نوشته می شد، کتاب آخر ایشان که ترجمه ای با نام «روح فلسفه قرون وسطی» بود در همین دوره کوتاه به اتمام رسید. کتاب هفتصد صفحه ای که به حق زیباترین اثر ترجمه ایشان نام گرفت. مطمئن بودند که چاپ آن را نمی بینند ولی مأمور به اتمامش بودند. نیروئی که در این قلم می جوشید باور نکردنی بود و می بایست بیرون می ریخت و در حقیقت آخرین آوازش برای جامعهٔ خارج از امر و دوستداران فلسفه در ایران بود. تأثیر و صدائی که چاپ این کتاب سال ها بعد در جامعهٔ ایران بعد از انقلاب و در میان دانشمندان علوم اجتماعی و فلسفی داشت شگفت آور بود و بهترین دلیل می تواند باشد برای عجله کم نظیر و بلکه ناخودآگاهانه پدرم در نوشتن و اتمام این کتاب. امر دیگری که می بایست با کمال تدبیر و البته باز با عجله بسیار در این دوره کوتاه انجام می شد ضبط سخنرانی هایی بود، به تعداد زیاد و در مباحث مهم امری و اجتماعی، سخنرانی هایی چون چرا جواب نمی گوییم؟، دین است و فرقه نیست، عدم مداخله در امور سیاسی و …. بسیاری دیگر بلکه می توان گفت اکثر سخنرانی هایی که از دکتر داودی در حال حاضر در دست جامعه است و هم اکنون طی سه کتاب «انسان در آئین بهائی» و «الوهیت و مظهریت» و «مقالات و رسائل در مباحث متنوعه» که به همت جناب وحید رأفتی تهیه و تنظیم شده همه و همه در این دوره ضبط شد.
ضبط این سخنرانی ها در واقع امری بود که به واسطه مدبر خلاق و آینده نگر جناب هوشنگ محمودی به تحقق پیوست. خوب به یاد دارم برای مدت کوتاهی از این دوره ( تا وقتی که مؤسسهٔ سمعی بصری نیز به غارت رفت و مصادره شد.) جناب محمودی یک بار صبح و یک بار بعد از ظهر به دنبال پدر می آمدند و ایشان را برای ضبط سخنرانی ها به مؤسسه می بردند. به یاد می آورم روزی همزمان با پدر و جناب محمودی دم در منزلمان رسیدم ضمن خداحافظی گفتند که دوباره بعدازظهر برای ضبط بعدی برمی گردند. پدرم به شوخی جواب دادند، هوشنگ هیچ استراحتی خیال نداری به من بدهی؟ چه خبر است؟ جناب محمودی با خنده جواب دادند راهی نداره، فقط یک زمان کوتاه برای ناهار. جناب دکتر همه می دانیم که… زمان خیلی کوتاه است … پدر رو به من کردند و گفتند «مرجان می بینی چه امیدی به من می دهد، خیلی راحت به من می گوید که تو را به زودی می گیرند و می کشند لا اقل صدایی ازت باقی بماند» چقدر آن روز هر سه از این موضوع خندیدیم و چقدر موضوع این خنده عمیق بود و واقعیت داشت تأثیری که این نوارها بعدها در جامعه بهائی بعد از انقلاب بخصوص برای جوانان داشت شگفت انگیز بود. چقدر جناب محمودی دقیق و عمیق پیش بینی می کردند و چقدر با تدبیر و بلافاصله در موردش اقدام نمودند. بعد از ربوده شدن پدرم خود جناب محمودی را شاید کمتر از یکسال بعد از مفقودی پدر، همراه دیگر اعضای محفل ملی ربودند، در این فاصله، جناب محمودی برایم تعریف می کردند که چگونه تحت تأثیر حافظهٔ باور نکردنی کلام فی البداهه پدر قرار گرفته بودند. جناب محمودی توضیح می دادندکه «از مدت ها قبل از این جریان (ضبط نوارها) همیشه یک نوع شک و نگرانی در ذهن همیشه فعال و بسیار جوشان خود داشتند که چگونه است که عده بسیاری از احبا بخصوص دانشجویان زیادی و شاید دیگران اعتقاد به صحت نظرات و توجیهات دکتر داودی در مورد‌مسائل امری دارند. بلکه به این معنا که احساس نگرانی آزار دهنده ای داشتند که خدای نکرده جامعه امر دچار موضوع فرد پرستی و سنبل سازی نشود. بعد توضیح می دادند که «با داشتن این افکار که از گذشته دوری مایه می گرفت و هنوز شاید در من تأثیر داشت شاید بطور ناخودآگاهانه خواستم تبحر دکتر داودی را که همهٔ اطرافیانم اکثراً با تأکید از آن صحبت می کردند، امتحان کنم هنوز نمی دانم چرا ولی مطمئنم که ناخودآگاهانه بود. به هر حال دکتر داودی زمانی که برای سخنرانی قراری می گذاشتیم هیچ سؤالی از موضوع صحبت، نمی کردند، ومن هم هیچ اشاره ای به آن نمی نمودم، درست قبل از ورود به اتاق اکوستیک ضبط سخنرانی به ایشان خیلی سریع راجع به موضوع سخنرانی صحبت کوتاهی می کردم. دکتر داودی پشت بلندگو قرار می گرفت و شروع به صحبت می نمود و بدون هیچ قطعی سخنرانی به پایان می رسید. قدرت این کلام فی البداهه و نیروی این حافظه حیرت انگیز بود.» یکی از این روزها بر خلاف همیشه که تلفن های تهدید آمیز طرفداران فرقه حجتیه هیچ تأثیری بر فکر و فعالیت های مداوم روزانه شان نداشت، بعد از قطع تلفن بلافاصله به اتاقشان رفتند تمام کتاب های امری خودشان را که حقیقتاً مثل فرزندانشان دوست می داشتند با دقت خاصی جمع آوری و بسته بندی کردند و به تعدادی از جوانان مقیم امیرآباد (محلی که در آن زندگی می کردیم) خبر دادند، دونفر از جوانان بهائی به خانه ما آمدند و همه این کتاب ها را به محل امنی بردند. سپس رو به من کرده گفتند تو هم باید خانه را ترک کنی به منزل عمه می روی (عمه مادرم که مسلمان بود و بسیار مورد اطمینان پدرم بود) وقتی که مخالفت و مقاومت کردم توضیح دادند نمی دانم چه عکس العملی نشان خواهم داشت اگر به تو دست بزنند. می دانی که من ترک هستم، می خواهم این نقطه ضعف را از خودم دور کنم. برادرم هم در منزل بود او را هم مدتی بعد به منزل عمه فرستادند ولی در ابتدا چون پسر بود شاید نگرانی شان اینقدر برای او شدید نبود. ضمناً پدرم از من خواست که قبل از رفتن ساکش را آماده کنم و با شوخی توضیح داد که چه وسایلی را باید در ساک بگذارم «اودکلنم را فراموش نکن می خواهم آنجا خوشبو باشم، و الی آخر …» سعی می کرد با خونسردی و رضایت و بلکه احساس شادی از آنچه ممکن است اتفاق بیفتد با من و برادرم صحبت کند برداشت من از این که اینطور راجع به آن صحبت می کرد و از من خواست که قبل از ترک خانه حتماً این کار را انجام دهم اینست که می خواست هر طور شده، همه ما را کاملاً آماده نماید برای آنچه که قرار است بدون شک واقع شود، ضمناً رضا و تسلیم، بلکه شوق نائل شدن به این افتخار که در وجودش موج می زد به همه ما منعکس می نمود تا وقتی که دستگیر می شود و احیاناً به شهادت می رسد برداشت و خاطرهٔ زیبایی از تحقق آرزویش همیشه در ذهن داشته باشیم و هیچ گاه از آنچه واقع شده شاکی و ناراضی نگردیم.
بستن این ساک بسیار دردناک بود ولی شاید در عین حال بسیار ضروری والا بستن ساک چیزی بود که خودش هم به راحتی می توانست انجام دهد. این ساک همیشه در منزل باقی ماند و هیچگاه در زمان دستگیریش که بحالت ربوده شدن در زمان پیاده روی بود، همراهش نرفت، ولی زیباترین سنبل تسلیم و اشتیاقش برای همه آنچه بود که بوقوع پیوست. یک سال بعد از سقوط رژیم شاه ۲۰ آبان ۵۸ در حالی که هر روز ساعت مشخصی از بعدازظهر را به پارک نزدیک منزلمان به تجویز پزشک برای درد دیسک کمرشان برای پیاده روی می رفتند، طبق گفته نگهبان پارک یک جیپ دولتی وارد پارک می شود، ایشان را درون ماشین کرده پارک را به سرعت ترک می کند. روز بعد از شنیدن این خبر از نگهبان پارک، با گروه تجسسی که به مدیریت جناب کامران صمیمی بلافاصله تشکیل شده بود، دوباره به پارک رفته از همان نگهبان جویای داستان شدیم توضیح داد که هیچ ندیده است و بکلی آنچه را که روز قبل گفته بود منکر شد. تا مدت ها هیچ کس از سرنوشت کتابی که اینقدر با عجله طی این روزهای آخر نوشته می شدکوچکترین اطلاعی نداشت در حدود دو سال بعد از ربوده شدنش مأمورین حکومت (پاسداران انقلاب برای بررسی منزل مسکونی مان، اتاق کتابخانه اش را که به اصطلاح پلمپ شده بود باز کردند، یکی از مأمورین مصباح نام داشت بازجویی که بخصوص در آن روزها مسئول پرونده احبا در آن دوره بود، مصباح ضمن اینکه از ارزان قیمت بودن و کوچکی خانه ما و سادگی این اتاق بسیار متعجب شد و چندین بار تکرار کرد که برایش پذیرش این حقیقت که این تمام دارایی دکتر علیمراد داودی باشد غیر ممکن است، شروع به بررسی ورق به ورق آنچه که در این اتاق مانده بود کرد، در این ضمن کارتونی را یافت پر از دست نوشته های پدر، شک من این بود که باید همان کتاب آخرش باشد. معاون مصباح به نظر می رسید که تحت تأثیر سادگی این اتاق قرار گرفته بود و بکلی بعد از ورود به این اتاق آرام شده بود و تغییر رفتار داده بود. یک میز تحریر ساده فلزی، کنار یک تخت چوبی قدیمی ما بقی سرتاسر دیوار حتی گنجه لباس قفسه بندی کتابخانه بود. تنها تزئینی که در این اتاق دیده می شد، تابلوی نقاشی چهره رنه دکارت که به وسیلهٔ یکی از دانشجویان کشیده شده و به او هدیه شده بود. این وسایل گویا با ما حرف می زدند. کمتر می شد تحت تأثیر قرار نگرفت، معاون مصباح که به نظر می آمد سعی داشت رئیسش را نیز آرام کند، توضیح داد که آقای مصباح نگاه کنید اینجا کتاب های اسلامی و قرآن هم هست. همانطور که قبلاً گفتم پدر کتاب های امری را خارج کرده بود و بیشتر کتاب های فلسفی و علمی باقی مانده بودند. مصباح با نفرتی خاص و حرص شدیدی گفت « از همین کتاب ها می دزدیده و توی نوشته های خودش جا می زده و اینقدر معروف شده بود.» با شنیدن این جمله من برای اولین بار کنترلم را از دست دادم و شروع به جر و بحث با وی نمودم . بسیار عصبانی شد. کارتون نوشته ها را در حالیکه نگاهش می کردم درون صندوق عقب کثیف و پر از روغن و آشغال ماشینش ریخت، با دیدن این منظره در حالیکه دستخط های پدرم داخل روغن محو می شد و به هم می ریخت در دلم گفتم «یا جمالمبارک به همین سادگی همه این زحمات رفت!!! این عدالت نیست چطور ممکنه؟»
حدود هشت سال بعد مادرم تلفنی از طرف یکی از دانشجویان قدیمی پدرم دریافت کرد که در نمایشگاه بین المللی کتاب، کتاب جدیدی از دکتر داودی در غرفه فلسفه گذاشته بودند، که تا بحال ندیده بود و توضیح داد که نقدی هم در مورد این کتاب در کیهان فرهنگی آن ماه نوشته شده است. در این نقد و بررسی ضمن تعریف بسیار از قلم کم نظیر مترجم، از آقای بهاءالدین خرمشاهی قدردانی شده بود، برای امانتی که در غیاب مترجم به خرج داده و ویراستاری این کتاب را بعهده گرفته بودند، وقتی این مجله به دستم رسید، یکی از اقوام شوهرم در منزل ما بود، او گفت با بهاءالدین خرمشاهی آشنایی دارد و می تواند در مورد قرار ملاقاتی برای من و مادرم با وی صحبت کند. روز بعد با اشتیاق و تعجب به من زنگ زد و توضیح داد چقدر خرمشاهی از این درخواست استقبال کرده است و ما می توانیم در اولین فرصت به دیدنش برویم.
این اتفاق مصادف با بمباران روزانه داخل شهر طهران بود. روز ملاقات ما، تقریباً شهر خالی شده بود. من و مادرم شک داشتیم که اصلاً می توانیم این ملاقات را حفظ کنیم و آیا آقای خرمشاهی اصلاً آن روز به دفترش می آید یا نه، وقتی به انجمن فلسفه رفتیم قبل از ما با یک قوطی شیرینی روی میز انتظارمان را می کشید و با اشتیاق استقبالمان کرد. من و مادرم که متجاوز از ده سال هر زمانی که برای دادخواهی یا جوابگویی به سؤالات به دفاتر دولتی یا اینگونه اماکن می رفتیم هیچ توقعی جز شنیدن توهین و تهدید، بخصوص بخاطر خانواده دکتر داودی بودن ، نداشتیم تقریباً شوکه شده بودیم. در تمام راهروهای انجمن مرتباً رفت و آمد معممین به چشم می خورد. آقای خرمشاهی یکی از آنها را به داخل اتاق صدا زد و با اشتیاق توضیح داد «حاج آقا، خانواده دکتر داودی امروز مهمان من هستند بفرمایید داخل» و ما را به وی معرفی کرد. بعد به ما توضیح داد که چه دنیائی را با این کتاب داشته و چطور از لحظاتش با خواندن این کتاب لذت برده. آقای خرمشاهی به ما توضیح داد که بنا به عادت همیشگی تحقیقش در ابتدا سعی نموده، با ترجمه انگلیسی این کتاب نوشته های پدر را مقایسه کند و گفت در همان شروع از این کار خودم خجالت کشیدم، وقتی که دریافتم که حتی این ترجمه از اصل زیباتر نوشته شده، هیچ کلمه ای نمی توانست جایگزین کلماتی باشد که دکتر داودی انتخاب نموده بود، همه چیز جای خود را داشت. مادرم از زحماتش تشکر کرد. در جواب مادرم گفت «من کار با اجر و بی منت انجام دادم» با اجر بود چون برایش پول گرفتم، یکی‌از اقوام نزدیک امام پیش من آمد و از من خواست آنچه که در دست دارم زمین بگذارم و این کتاب را به مرحله چاپ برسانم. مدتهابود که با چاپ این کتاب، خصوصاً به اسم خود دکتر داودی مخالفت می شد. ولی این شخص پافشاری بسیار کرد و در مقامی بود که توانست موفق شود و توضیحش این بود که که در میان نویسندگان و مترجمین فلسفی معاصر نظیر قلم دکتر داودی را نداریم من با دین و مرامش کاری ندارم. این کتاب چاپ شد و یکی از پر فروش ترین کتب فلسفی سال بشمار آمد، همچنین طبق گفتهٔ کارمندان چاپخانه جایزهٔ بهترین ترجمه سال را گرفت، البته کمیسیون تصمیم گیرنده بعد از اینکه فهمیدند که چه کسی را انتخاب کردند، تصمیم را عوض کرده انتخاب و اعلام را تغییر دادند. این کتاب یکی دیگر از کتاب هایی شد (شاید بهترینشان) که از دکتر داودی که در دانشگاه‌های ایران برای دانشجویان فلسفه، هنوز تدریس می شود. لحظه آخر ملاقاتمان با بهاءالدین خرمشاهی وی به اتاقک پشت دفترش رفت و با انبوهی از دستخط های پدرم برگشت و توضیح داد، اینها اصل نوشته هاست و بسیار ارزنده هستندبه بهترین کسانی که می توانم تحویلشان دهم خانواده خودشان است و با نهایت احترام بدست مادرم داد بی اختیار یاد صحنه ای افتادم که بیشتر از هشت سال پیش شاهدش بودم و تصورم این بود که با چه توهین و بی احترامی نوشته های پدرم نابود شد و از بین رفت. ولی حقیقت این بود که از بین نرفته بود و هشت سال بعد جواب سؤالم را از جمالمبارک گرفتم. همزمان خبر دستگیری مصباح را شنیدم که به علت دزدی(مصادره اموال احبا و تحویل ندادنشان به دولت) محاکمه و زندانی شد. البته بیشترین محبت را از خود احبا در زندان دید و طبق گفتهٔ خودش به یکی از احبا، این محبت احبا از مرگ برایش دردناک تر بود. آنچه در فوق آمد، بعد از شرکت در کنفرانس«دورهٔ دکتر علیمراد داودی» در لندن با تأثیر از صحبت ضبط شده ام در این کنفرانس و به خواست کمیسیون برگزار کننده به تحریر در آمد.
مرجان داودی (۲۱ مارچ ۲۰۰۱)
Leave a Reply